Kada se govori o šumama Jahorine, najčešće pomislimo na smrču, jelu i bukvu. Ipak, među njima rastu stabla koja su botaničarima posebno zanimljiva već više od jednog vijeka. Naučna istraživanja na Jahorini bilježe pet vrsta javora, ali se u njenom višem planinskom i subalpinskom pojasu posebno izdvajaju dva: bijeli ili gorski javor (Acer pseudoplatanus) i planinski, odnosno grčki javor (Acer heldreichii).

Bijeli javor – gorostas među planinskim stablima

Acer pseudoplatanus jedno je od najvećih evropskih listopadnih stabala. U povoljnim uslovima može dostići 30 do 35 metara visine, a pojedini primjerci i oko 40 metara. Njegov životni vijek često se mjeri vijekovima – stručna literatura navodi približno 350 do 500 godina.

Starije stablo lako je prepoznati po kori. Dok je kod mladog javora relativno glatka, sa godinama počinje da se ljušti u nepravilnim ljuskama i pločama, pa deblo dobija izgled starog oklopa. Ispod široke krošnje nalazi se veoma razgranat korijenov sistem, zbog kojeg je ovo drvo dobro prilagođeno vjetrovitim planinskim položajima.

Ali bijeli javor nije samo impresivno stablo. Na strmim terenima njegov korijen doprinosi stabilizaciji zemljišta i smanjenju erozije, dok opalo lišće učestvuje u stvaranju kvalitetnog humusa i kruženju hranljivih materija u šumi. Savremena istraživanja ističu i njegov doprinos biodiverzitetu i regulaciji vode u šumskim ekosistemima.

Njegovo svijetlo i kvalitetno drvo vijekovima je cijenjeno u stolarstvu. Posebno zanimljivo: javor sa karakterističnom valovitom strukturom drveta veoma cijene graditelji violina i drugih gudačkih instrumenata.

Planinski javor – balkanski relikt visoke Jahorine

Još neobičniji stanovnik Jahorine je Acer heldreichii. U stručnoj literaturi naziva se planinski ili grčki javor, a riječ je o balkanskoj subendemskoj vrsti koju naučnici opisuju i kao tercijarni relikt – ostatak mnogo starije flore koja je uspjela preživjeti velike klimatske promjene kroz geološku prošlost. Jahorina se nalazi na sjeverozapadnom dijelu njegovog prirodnog areala.

Njegovo prisustvo na Jahorini dokumentovano je veoma rano. Rad botaničara Radomira Lakušića iz 1964. godine sabira starije herbarske nalaze: primjerak sa Jahorine zabilježen je još 1896. godine, a kasniji nalazi potiču sa Ravne planine, Trgula, Poljica i drugih lokaliteta, na visinama sve do približno 1.700 metara.

Savremeno istraživanje objavljeno 2023. godine ponovo je proučavalo ovu vrstu na Jahorini. Istraživači su ovdje analizirali 31 stablo; prosječna visina iznosila je oko 19 metara, a najviše izmjereno stablo 25,1 metar. Planinski javor naročito dobro uspijeva na hladnijim, vlažnijim sjeveroistočnim ekspozicijama i u subalpinskom pojasu.

U takvom okruženju snijeg se dugo zadržava, vegetaciona sezona je kratka, a uslovi su dovoljno surovi da mnoge vrste drveća više ne mogu napredovati. Upravo tu planinski javor pokazuje svoju vrijednost: štiti zemljište od erozije i poboljšava ekološke uslove za druge biljne vrste.

Obratite pažnju kada hodate Jahorinom

Na višim šumskim dijelovima Jahorine, naročito iznad oko 1.300 metara, naučna literatura bilježi stara stabla oba javora. Planinski javor posebno je zapažen oko lokaliteta Mali Javor i Veliki Javor, kao i u visokim mješovitim i subalpinskim bukovim šumama.

Zato, kada sljedeći put prođete kroz šumu Jahorine, vrijedi pogledati malo pažljivije. Među bukvama, jelama i smrčama možda stoji drvo koje je niklo prije nekoliko ljudskih generacija – jedan od tihih čuvara planinskog tla i prirodne istorije Jahorine.